محمد مؤمن بن محمد زمان تنكابني
15
تحفه حكيم مؤمن يا تحفة المؤمنين ( فارسي )
روغن گل بر آن ريخته باشند وچون آجر آب نديده را بسيار تافته در آب يا در شراب اندازند كه آب را بجوش آورد وسر را به بخار آن بدارند معرق قوى ودر تحليل مواد باردهء دماغى ونزلات مزمنه ودر سر كهنه بيعديل ومجربست وقدر شربتش تا يك درهم وروغن أو كه آجر را بقدر يك مثقال ريزه كرده در آتش سرخ نموده به روغن زيتون انداخته بعد از آن كوبيده وباقرع معكوس تقطير نموده باشند بغايت گرم وسريع النفوذ وبلطف ومحلل وآشاميدن أو را جهة تفتيت سنگ مثانه مجرب دانسته ومدر بول وجهة ساير علل مثانه نافع وكشنده گرم معده وامعاء وجهة مغص بار دو رياح ونفخ باطني وظاهري وسموم بارد وگزيدن عقرب وفالج والقوه ورعشه وعرق النساء وتناصل وتحليل خون منجمد وبا شربت زو فاجهة ضيق النفس ورفع فضلات ريه مفيد واكتحال أو جهة تحليل آب ناز لشده بيعديل وحمول أو جهة گشودن خون بواسير وساقط كردن دانهء بواسير ورفع گرمهاى مقعد وفرزجهء أو جهة گشودن خون حيض واخرج جنين زنده ومرده ومشيمه سريع الأثر وسعوط آن جهة صرع ونسيان ودلوك أو جهة كشتن كرم دندان وتسكين ألم آن وطلاء أو جهة زخم آتشك بيعديل وقطور أو جهة ثقل سامعه ونشوق أو جهة امراض باردهء بيني ودماغ وضماد أو با أشق جهة ورم سپرز بغايت مفيد وقدر شربتش از يك مثقال تا دو مثقال تا دو مثقال ومضر معده ومصلح سركه ومضر كرده ومصلح آن كتيرا اجمود بلغة هندى اسم كرفس است اجواين بهندى اسم نانخواه است اجرى بهندى گوش است اجاص به فارسي آلو بخارا نامند اگر چه شامل اقسام آلوى زرد وسياه وآلوچه وآلوى ترش جنگلى وشاهلوج وآلوى سرخ است ومراد ازو آلوى سياه بزرگست در أول سرد ودر دويم تروملين ومرلق ومسهل صفراء رقيق ومسكن حرارت دل وقى صفراوى وتشنگى وجهة بتهاى حاره وصداع حارو خارش بدن نافع وطبيخ نيم رطل أو درد ورطل آب كه به نصف رسد با قدر لشكر مسهل خوبى وبي اذيت است وموافق سينه ومثل ساير ترشيها مضر بعال نيست ونقوع أو مرطب معده وجهة قى وغثيان حاره مفيد وغرغره به طبيخ برگ وبيخ أو جهة ورم لهاه ورفع نزلات دماغى وورم لوزتين وتقويهء بن دندان وآشاميدن أو جهة رفع كرم معده وضماد برگ أو با سركه جهة كشتن كرم أمعاء محرب ومضر دماغ ومصلحش عناب ومضر معده ومصلحش كلقند ودر سرودين مصطكى وكندر وعسل وقدر شربتش تا نيم رطل وبدلش تمر هندى وآلوى صحرائى وجنگلى مجفف ومطبوخ أو در كلاب قابض طبع وصمغ آلو كرم تراز صمغ عربى وبيوست آن كمتر از آن ومفتت حصاة وجهة سرفه نافع واكتحال أو جهة حدة بصر وضماد أو با سركه جهة قو با وجوشش بدن أطفال مفيد ورت أو سردوتر وملين طبع ومسكن تشنگى ودر تبهاى حاره والتهاب مواد وساير آثار مثل آب اوست اجوان بهندى اسم پنج است اجلا جندن بهندى صندل ابيض است اجولا بهندى فودنج بريست اجلى گروى ككرى كاشير بهندى عصارهء فتاء الحمار است اجاص ابيض ادركست احيون بحاء مهمله لغة يوناني وبه معنى راس الأفعى است وآن ثمر گياهى است شبيه بسرافعى وبيساق ونبات أو خشن وباريك وبرگش از برگ ابوخلسا وكاهو ريزه تر وبا رطوبتى كه بدست چسبد وخار دار ومزغب وشاخهاى أو بسيار ومايل به سفيدى وريزه واز وجانب أو برگ مىرويد وبرگش باريك وريزه وگلشن بنفش وثمرش شبيه بسرافعى وبيخش به قدر انگشت ومايل به سياهى وباريك ودراز در دويم كرم ودر أول تر ومفتتت حصاة ومدر بول وحيض وشير وعرق وبيخ أو مقاوم جميع سموم حيواني اخصوصاء أفعى چون بابشراب بنوشند واگر با شراب وچيزهاى مناسب بياشامند گويند جهة درد كمر مجربست ومورث خارش وجوشش ومصلحش شروقدر شربتش تا دو مثقال وبدلش دانه ترنج است احريضن به فارسي گل كافشه وبه رنگ زعفران وبلغة ديلمى كاجيره نامند وبستائى أو در دويم گرم ودر أول خشك وبرى در سيم گرم وقوتش تا سه سال باقي ماند منضج وباقوهء قابضه ومحرك باه ومنوم ومحلل ومقوى جگر وگدازندهء خون منجمد مطلقا وضماد أو با عسل جهة قوبا وبا ماست بر مثانه جهة احتباس پول مجرب وطلاء أو با عسل جهة بهق وبرص وقلاع أطفال وبا سركه جهة خارش بدن واورام جاره وباد سرخ وورم جگر مفيد ومضر سپرز ومصدع ومنجر ومفسد معده ومصلحش عسل وقدر شربتش يك مثقال وچون با گوشت بجوشانند باعث زود مهر اشدن ولذاذهء أطعمه مىشود احداق المرضى بهار است واوئون از أقحوان ومذكور خواهد شد احداق البقر عنب اسود است احلب ديا بسريانى اسم شرم است احيديا واحاد يا بيونانى أفعى است اختاء البقر نجأ معجمه سرگين گاو است در آخر أول گرم ودر دويم خشك ومحلل وجاذب وآشاميدن دو مثقال تا سه مثقال ونيم از سوخته أو جهة استسقا ورفع سموم بسيار نافع وآزموده وضماد تازهء كه سرد نشده باشد جهة ورم جراحات عارضه از كارد وأمثال آن وقطع سيلان خون وبثور رحم واندر مال جراحت ودرد مفاصل وعرق النساء ورفع ألم گزيدن هوام ووثى وبا آرد جو جهة جوششها وبا سركه جهة ورم حار وبا عسل جهة أو رام بارده وبا بوره وكوكرد أو أمثال آن جهة استسقاء وبا زعفران جهة گشودن خراج وباباقلى جهة ورم پستان وبا آب اسقيل جهة قوباء وسعفه وداء الثعلب مجرب وبا سركه جهة خنازير وأو رام صلبه وثولول وگزيدن زنبور وورم ودرد زانو وتكرار ضماد پختهء أو در روغن زيتون وگذاشتن بربدن تا خشك شود جهة بيرون آوردن خار وپيكان وأمثال آن از بدن وبه زير ناف زنان جهة اخراج جنين مرده وهرگاه مدتي بگذراند باعث كشتن جنين زنده وبر پشت زهر وتهيگاه جهة رفع قولنج ورمى ريحى سريع الأثر است وبر مقعد جهة درد وورم آن وطلاء سوختهء آن با سركه برپيشانى جهة قطع رعاف ونقوخ أو در بيني به دستور جهة رعاف وبا روغن زيتون